Σάββατο 24 Φεβρουαρίου 2024

Γλώσσα, ποίηση, πολιτική

Η Έλσα Μοράντε έγραφε στο δοκίμιό της με τίτλο «Υπέρ ή κατά της ατομικής βόμβας», το οποίο ανέγνωσε για πρώτη φορά το 1965 στο πλαίσιο μιας διάλεξης στο Τορίνο, ότι ο ποιητής έχει νοοτροπία αντίθετη από εκείνη του ανθρώπου των γραμμάτων και συγκεκριμένα «ποιητής είναι εκείνος που έχει στην καρδιά του όλα τα πράγματα, εκτός από τη λογοτεχνία». Προσωπικά θα έλεγα ότι ποιητής δεν είναι τίποτα άλλα παρά ο άνθρωπος που μιλά αληθινά. Εκείνος που έχει στην καρδιά του όλα τα πράγματα, που τα αφουγκράζεται στο στήθος του και οι λέξεις του συνδέονται με αυτά και βγαίνουν από τα χείλη του μόνες τους, σαν από πηγή ομορφιάς αστείρευτης.

Αναφερόμενος στο νομοσχέδιο για το γάμο των ομόφυλων ζευγαριών και τη τεκνοθεσία που ψηφίστηκε, αντιλαμβάνομαι ένα σημαντικό πρόβλημα γλώσσας, που έχει ουσιαστικά πολιτικό χαρακτήρα. Όπως εύστοχα έχει επισημανθεί, υπάρχει εδώ μια φανταστική κατασκευή δικαίου, ένα πλάσμα δικαίου, χωρίς σύνδεση του νόμου με το φυσικό δίκαιο. Στρεβλώνεται η πραγματική έννοια των λέξεων «γάμος» και «οικογένεια», όπως τη γνωρίζουμε από την πρώτη αρχή της ύπαρξής μας, καθότι είμαστε προϊόν μιας σχέσης ανδρόγυνης είτε το θέλουμε είτε όχι. Η έννοια της μάνας πώς είναι δυνατόν να διαχωρίζεται από αυτήν που μας γεννά; Το έμβρυο αφουγκράζεται την καρδιά της και όταν γεννιέται το ακουμπούν στο στήθος της και ησυχάζει. Η εμπειρία της εγκυμοσύνης και του τοκετού και του ερχομού παιδιού στον κόσμο είναι και για τους δύο γονείς συγκλονιστική. Και ας είναι ενδεχομένως οι ίδιοι κατώτερης ηθικής ποιότητας από κάποιους ομοφυλόφιλους. Γιατί δεν αμφιβάλλω ότι αρκετοί ομοφυλόφιλοι είναι ηθικά ανώτεροι από πολλούς βιολογικούς γονείς –δυστυχώς πρέπει να διευκρινίζουμε την έννοια «βιολογικός γονέας», που ολοένα και περισσότερο απαξιώνεται.

Τολμούμε να το μαρτυρούμε ακόμα και να το επαναλαμβάνουμε: Η ομορφιά της δημιουργίας είναι συγκλονιστική και υπερβαίνει τους νόμους που κατασκευάζουμε. Το πρόβλημα δεν είναι η ομοφυλόφιλη συμβίωση. Το πρόβλημα είναι ότι σήμερα ονομάζεται «γάμος» και «οικογένεια» κάτι που από τη φύση του δεν είναι. Ακόμα και τα ετεροφυλόφιλα ζευγάρια που υιοθετούν παιδιά τα εντάσσουν σε μια τάξη που είναι εξαρχής χαραγμένη στην ψυχή τους, ανάμεσα σε έναν άνδρα και μια γυναίκα. Γιατί αυτή φέρει την καταγωγική σφραγίδα όλων μας, γιατί όλοι γνωρίζουμε ότι είμαστε το αποτέλεσμα μιας σχέσης ανδρόγυνου και αυτό είναι άρρητα όμορφο, έχει μια ομορφιά θείας καταγωγής (με την έννοια ότι δεν έχει καθοριστεί ούτε από εμένα ούτε από εσένα, αλλά αυτή η ίδια με έχει καθορίσει, έχω προέλθει από μια ανδρόγυνη σχέση και έχω βρεθεί ανάμεσα σε έναν άνδρα και μια γυναίκα).

Ο νόμος αυτός είναι το εκκωφαντικό σημείο ότι χάνεται η σύνδεση του ανθρώπου με τη δημιουργία, η ομορφιά της γλώσσας που συνδέει με την πραγματικότητα, η αληθινή ποίηση με την οποία ο άνθρωπος κατεργάζεται μέσα στην καρδιά του όλα τα πράγματα και τα φυλάσσει ως παράδεισο, οδηγούμενος με απορία και έκσταση πέρα και έξω από αυτά. Χάνεται η γλώσσα και δημιουργείται μια άλλη ψεύτικη, κενή, με σχήματα δικαίου και διατάξεις.

Είναι βέβαιο ότι ο δρόμος αυτός οδηγεί σε ένα απολυταρχικό και απρόσωπο σύστημα και θα εντάξει ακόμα και τα έμβρυά μας στην ψυχρή προστασία των ηθικά και οικονομικά ανώτερων ανθρώπων. Ο ίδιος ο Παζολίνι, αριστερός και ομοφυλόφιλος, έβλεπε τον άκρατο σεξουαλικό δικαιωματισμό να οδηγεί στην απόλυτο ολοκληρωτισμό του καταναλωτισμού. Αλλά και ο Ντίνος Χριστιανόπουλος και άλλοι που πέρασαν και έφυγαν, δεν νομίζω ότι ποτέ θα συνταυτίζονταν με το σκεπτικό του ψηφισθέντος νόμου. Αλλά εκείνοι οι άνθρωποι είχαν μια ιστορία, μια πατρίδα, μια γλώσσα, έναν κοινό λόγο που μας δώρισαν και μοιράστηκαν μαζί μας.


⸙⸙⸙


[Πρώτη δημοσίευση στο ηλεκτρονικό Φρέαρ]

Τετάρτη 21 Φεβρουαρίου 2024

Η εμπειρία της γλώσσας είναι πολιτική εμπειρία – του Τζόρτζιο Αγκάμπεν

Με ποιον τρόπο θα ήταν δυνατό να αλλάξουμε πραγματικά την κοινωνία και τον πολιτισμό στον οποίο ζούμε; Οι μεταρρυθμίσεις, ακόμη και οι επαναστάσεις, μολονότι μεταμορφώνουν θεσμούς και νόμους, σχέσεις παραγωγής και αντικείμενα, δεν αμφισβητούν τα βαθύτερα υποστρώματα που διαμορφώνουν το όραμά μας για τον κόσμο, στα οποία θα έπρεπε να εγγίσουν προκειμένου η αλλαγή να είναι πράγματι ριζική. Ωστόσο, έχουμε καθημερινή εμπειρία από κάτι που υπάρχει διαφορετικά απ’ όλα τα πράγματα και τους θεσμούς που μας περιβάλλουν και το οποίο τα ρυθμίζει και τα καθορίζει: τη γλώσσα. Ασχολούμαστε και σχετιζόμαστε πρώτα και κύρια με πράγματα που έχουν όνομα, μολαταύτα συνεχίζουμε να μιλάμε στην τύχη και να κενολογούμε, χωρίς ποτέ να αναρωτηθούμε τι κάνουμε όταν μιλάμε. Με αυτόν τον τρόπο, η πρωτότυπη και καταγωγική εμπειρία της γλώσσας μάς αποκρύπτεται πεισματικά και, χωρίς να το αντιλαμβανόμαστε, αυτή η θολή περιοχή μέσα και έξω από εμάς είναι εκείνη που καθορίζει τον τρόπο σκέψης και δράσης μας.

Η δυτική φιλοσοφία και γνώση, όταν ήλθε αντιμέτωπη με αυτό το πρόβλημα, πίστεψε πως θα μπορούσε να το λύσει, υποθέτοντας ότι αυτό που κάνουμε μιλώντας είναι ότι θέτουμε σε λειτουργία μια γλώσσα, ότι η γλώσσα, δηλαδή, υπάρχει ως γραμματική, ως λεξικό και σύνολο κανόνων για τη σύνθεση των ονομάτων και των λέξεων σε μια ομιλία. Εξυπακούεται πως όλοι γνωρίζουν ότι αν έπρεπε να επιλέγουμε κάθε φορά συνειδητά λέξεις από ένα λεξικό και να τις βάζουμε εξίσου συνειδητά και με ευλαβική ακρίβεια σε μια πρόταση, δεν θα μπορούσαμε να μιλήσουμε καθόλου. Ωστόσο, στην πορεία μιας διαδικασίας επεξεργασίας και διδασκαλίας αιώνων, η γλώσσα-γραμματική εμφιλοχώρησε και επιβλήθηκε μέσα μας και έγινε ο ισχυρός μηχανισμός μέσω του οποίου η Δύση επέβαλε τη γνώση και την επιστήμη της σε ολόκληρο τον πλανήτη. Ένας μεγάλος γλωσσολόγος έγραψε κάποτε ότι κάθε αιώνας έχει τη γραμματική τής φιλοσοφίας του: το αντίθετο θα ήταν εξίσου και ίσως πιο αληθινό, ότι δηλαδή κάθε αιώνας έχει τη φιλοσοφία της γραμματικής του, ότι ο τρόπος, με τον οποίο έχουμε αρθρώσει τη γλωσσική εμπειρία μας σε μια γλώσσα και σε μια γραμματική, καθορίζει αναπόφευκτα και τη διάρθρωση της σκέψης μας. Δεν είναι τυχαίο ότι η γραμματική διδάσκεται στο δημοτικό σχολείο: το πρώτο πράγμα που πρέπει να μάθει ένα παιδί είναι ότι αυτό που κάνει όταν μιλάει έχει μια συγκεκριμένη δομή και ότι η σκέψη του πρέπει να συμμορφώνεται με τη σειρά και τάξη που η δομή αυτή επιτάσσει.

Επομένως, μόνο στον βαθμό που θα μπορέσουμε να αμφισβητήσουμε αυτή τη θεμελιώδη παραδοχή, θα καταστεί εφικτός ένας αληθινός μετασχηματισμός του πολιτισμού μας. Πρέπει να προσπαθήσουμε να αναλογιστούμε από την αρχή τι κάνουμε όταν μιλάμε, να βυθιστούμε σε αυτήν τη θολή περιοχή και να αναρωτηθούμε όχι για τη γραμματική και το λεξιλόγιο, αλλά για τη χρήση του σώματος και της φωνής μας, καθώς οι λέξεις φαίνονται να βγαίνουν σχεδόν μόνες τους από τα χείλη μας. Θα βλέπαμε τότε ότι, μέσα από αυτήν την εμπειρία, διακυβεύεται το άνοιγμα ενός κόσμου και των σχέσεών μας με τους συνανθρώπους μας και ότι, ως εκ τούτου, η εμπειρία της γλώσσας είναι, υπό αυτήν την έννοια, η πιο ριζοσπαστική πολιτική εμπειρία.


⸙⸙⸙


[Αναρτήθηκε στις 16.2.2024 στην ιστοσελίδα του εκδοτικού οίκου Quodlibet.]

Έσχατα, Δευτέρα Παρουσία, Εκκλησία

Σκέφτομαι ότι δεν υπάρχει τίποτα πιο έσχατο από το παρόν. Οι στιγμές αυτές  είναι τα πραγματικά έσχατα και αν η Εκκλησία επαγγέλλεται κάποια...