Σάββατο 25 Απριλίου 2026

Σχόλιο στο άρθρο του Τζόρτζιο Αγκάμπεν με τίτλο «Η Γραμματική της Δύσης»

Ο Αγκάμπεν εύχεται η προσέγγιση της Κίνας να δώσει μια ευκαιρία για ένα άλλο κοίταγμα, έναν διαφορετικό τρόπο ομιλίας-σκέψης-ύπαρξης-ζωής που θα μπορούσε να απελευθερώσει από τα σκοτεινά αδιέξοδα στα οποία εγκλωβίζουν οι ράγες της γραμματικής της γλώσσας.

Διαβλέπει στη γραμματική, στη λογική ανάλυση της γλώσσας (ουσιαστικό, επίθετο, ρήμα), στον τρόπο της πλατωνικής και αριστοτελικής φιλοσοφίας, την αιτία της κακοδαιμονίας του δυτικού πολιτισμού. Αυτός ο τρόπος της γραμματικής σκέψης, που εδραιώνεται στον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη, διαστρεβλώνει μοιραία τον τρόπο θεώρησης της αλήθειας. Δηλαδή, η αλήθεια μετατρέπεται σε κάτι που τεκμηριώνεται με μια σειρά καταφατικών ή αποφατικών προτάσεων και ετυμηγοριών. Παραδείγματος χάριν:

– Το πρωί έβρεχε καταρρακτωδώς.

– Ναι, είναι αλήθεια.

– Όχι, δεν είναι αλήθεια. Λες ψέματα. Είσαι ψεύτης.

Και επίσης διαστρεβλώνεται μοιραία και ο τρόπος θεώρησης της πίστης ως κάτι που αποτελεί προσωπικό επίτευγμα και σημείο διανοητικής υπεροχής και ατομικού χαρίσματος, διαχωρίζοντας έτσι τους ανθρώπους μοιραία σε πιστούς και απίστους, σε ένθεους και άθεους. Παραδείγματος χάριν:

– Εγώ πιστεύω στον αγαθό Θεό.

– Εγώ δεν πιστεύω στον Θεό, είμαι άθεος.

Πάνω σε αυτές τις ράγες της γραμματικής σκέψης, όπου εξαίρεται ο ρόλος του υποκειμένου της λογικής πρότασης που τεκμηριώνει ότι αυτά που λέει έχουν πραγματικό αντίκρισμα, παράγεται το μεγαλύτερο υπαρξιακό ψέμα.

Προσβλέπει, λοιπόν, ο συντάκτης του άρθρου ότι, από έναν τρόπο ομιλίας-σκέψης με μονοσύλλαβα, «χωρίς καμία γραμματική διάρθρωση», θα μπορούσαμε να αδράξουμε την ευκαιρία ώστε να μιλούμε, να σκεφτόμαστε και να ζούμε κατά τρόπο υπαρξιακό πιο αληθινό, πιο βαθύ και διαυγή, με ενιαία ματιά, χωρίς διαχωρισμό υποκειμένου και αντικειμένου, χωρίς κριτήρια διαίρεσης, με πίστη καρδιάς και αλήθεια κοινωνίας αγάπης.

Παρόλα αυτά… αμφιβάλλω ως προς το κατά πόσον τα έχουν καταφέρει… οι Κινέζοι με τα μονοσύλλαβά τους.

Τρίτη 21 Απριλίου 2026

Η γραμματική της Δύσης – του Τζόρτζιο Αγκάμπεν

Σε ένα δοκίμιο του 1942 ο Λουί Ρενού (Louis Renou) μπορούσε να υποστηρίξει ότι «στη βάση της ινδικής σκέψης βρίσκονται συλλογισμοί γραμματικής τάξεως». Οι τρεις κατηγορίες στις οποίες, κατά την ινδική φιλοσοφία, αρθρώνεται ολόκληρη η πραγματικότητα – ουσία, ποιότητα, ενέργεια – προκύπτουν αναμφισβήτητα από τη γραμματική ανάλυση της γλώσσας: ουσιαστικό, επίθετο, ρήμα. Η γραμματική της σανσκριτικής γλώσσας του Πανίνι (Pāṇini) και το σχόλιο του Πατάντζαλι (Patañjali) προηγούνται, πράγματι, της πλειονότητας των ινδικών φιλοσοφικών κειμένων.

Μπορεί κανείς να αναρωτηθεί σε ποιον βαθμό ισχύει αυτό και για την ελληνική φιλοσοφία που βρίσκεται στη βάση του δικού μας πολιτισμού. Σε αυτή την υπόθεση φαίνεται να αντιτίθεται η παράδοση που απέδιδε στον Πλάτωνα και στον Αριστοτέλη την επινόηση των μερών του λόγου και, συνακόλουθα, της γραμματικής. Η αντίθεση ξεθωριάζει και εξαφανίζεται μόλις κατανοηθεί ότι εκείνο που υποδηλωνόταν κατ’ αυτόν τον τρόπο ήταν πως, για να μπορούν να είναι φιλόσοφοι, ο Πλάτων και ο Αριστοτέλης όφειλαν προηγουμένως να είναι γραμματικοί.

Η Δύση είναι από την αρχή έως το τέλος ένας «γραμματικός» πολιτισμός, που έχει καταστήσει βάση της γνώσης του κόσμου και της κυριαρχίας της πάνω στη φύση την ανάλυση της γλώσσας και την οικοδόμησή της σε μια γραμματική. Η επιστήμη, η οποία έχει γίνει η θρησκεία της Δύσης, προϋποθέτει, πράγματι, όπως κάθε θρησκεία, έναν κόσμο ονοματισμένο, στον οποίο η οντολογία – δηλαδή το γεγονός ότι το είναι λέγεται και διατάσσεται μέσα στη γλώσσα – κατανέμεται σε διακριτές περιοχές, καθεμία από τις οποίες αναλαμβάνεται από μια ιδιαίτερη επιστήμη. Το πεπρωμένο της Δύσης είναι, δηλαδή, εγγεγραμμένο στην ινδοευρωπαϊκή γραμματική, με τις πτώσεις της και τις λογικο-συντακτικές σχέσεις ιεραρχικής εξάρτησης, μέσα στις οποίες, μαζί με τη γλώσσα της, αρθρώνει τη σκέψη της.

Γι’ αυτό, ίσως, στρέφοντας το βλέμμα προς την Κίνα – δηλαδή προς έναν πολιτισμό που δεν ανέλυσε ούτε οικοδόμησε τη γλώσσα του σε μια γραμματική, αλλά βλέπει σε αυτήν μονοσύλλαβα χωρίς καμία γραμματική διάρθρωση – θα ήταν δυνατό να αναδυθεί, αν όχι μια νέα σκέψη, τουλάχιστον μια διέξοδος από τις ζοφερές ατραπούς που, χωρίς να το αντιληφθούμε, η λογική ανάλυση της γλώσσας – η οποία όχι τυχαία διδάσκεται στο δημοτικό σχολείο – μας έχει μοιραία χαράξει.

* Πρόκειται για το μεγάλο γραμματικό σχόλιο (Mahābhāṣya) του Πατάντζαλι στη γραμματική (Aṣṭādhyāyī) του Πανίνι. 


[Αναρτήθηκε στις 20 Απριλίου 2026 στην ιστοσελίδα του εκδοτικού οίκου Quodlibet (στη στήλη Una voce).]


Κυριακή 19 Απριλίου 2026

Ο αριθμός των φονευθέντων – του Τζόρτζιο Αγκάμπεν

Πρέπει διαρκώς να αναστοχαζόμαστε το χωρίο της Αποκάλυψης (6,9–11), όπου διαβάζουμε: «Καὶ ὅτε ἤνοιξεν τὴν πέμπτην σφραγῖδα, εἶδον ὑποκάτω τοῦ θυσιαστηρίου τὰς ψυχὰς τῶν ἐσφαγμένων διὰ τὸν λόγον τοῦ Θεοῦ καὶ διὰ τὴν μαρτυρίαν ἣν εἶχον· καὶ ἔκραξαν φωνῇ μεγάλῃ λέγοντες· Ἕως πότε, ὁ Δεσπότης ὁ ἅγιος καὶ ἀληθινός, οὐ κρίνεις καὶ ἐκδικεῖς τὸ αἷμα ἡμῶν ἐκ τῶν κατοικούντων ἐπὶ τῆς γῆς; καὶ ἐδόθη αὐτοῖς ἑκάστῳ στολὴ λευκή, καὶ ἐρρέθη αὐτοῖς ἵνα ἀναπαύσωνται ἔτι χρόνον μικρόν, ἕως πληρωθῶσιν καὶ οἱ σύνδουλοι αὐτῶν καὶ οἱ ἀδελφοὶ αὐτῶν, οἱ μέλλοντες ἀποκτείνεσθαι ὡς καὶ αὐτοί».

[«Και όταν (το αρνίον) άνοιξε την πέμπτη σφραγίδα, είδα κάτω από το θυσιαστήριο τις ψυχές εκείνων που είχαν σφαγιαστεί για τον λόγο του Θεού και για τη μαρτυρία που είχαν δώσει. Και φώναξαν με δυνατή φωνή λέγοντας: “Έως πότε, Κύριε άγιε και αληθινέ, δεν κρίνεις και δεν εκδικείσαι το αίμα μας από εκείνους που κατοικούν πάνω στη γη;” Και δόθηκε στον καθένα τους μία λευκή στολή και τους ειπώθηκε ότι θα έπρεπε να προσμείνουν  ακόμη λίγο χρόνο, έως ότου συμπληρωθεί ο αριθμός των συνδούλων και των αδελφών τους, που πρόκειται να θανατωθούν όπως και αυτοί»].

Η ιστορία δεν θα τελειώσει και η τελική κρίση δεν θα αναγγελθεί, έως ότου συμπληρωθεί ο αριθμός των φονευθέντων δικαίων. Άραγε αυτό είναι που συμβαίνει γύρω μας; Και πόσοι ακόμη δίκαιοι θα πρέπει να φονευθούν, όπως αυτοί που βλέπουμε καθημερινά να θανατώνονται;

Βεβαίως, η ιστορία είναι ιστορία πολέμων, θανάτων και φόνων. Αλλά το νόημα του ανοίγματος της πέμπτης σφραγίδας δεν είναι ότι, στον χρόνο που ζούμε, οφείλουμε να περιμένουμε αδρανείς να συμπληρωθεί ο αριθμός των φονευθέντων. Αν και οι εφημερίδες δεν παύουν να τους καταμετρούν καθημερινά, εμείς αγνοούμε ποιος είναι αυτός ο αριθμός, όπως αγνοούμε πότε θα λάβει χώρα η κρίση και αν θα λάβει χώρα ποτέ.

Εμείς ζούμε σε έναν ενδιάμεσο χρόνο και, όπως εκείνοι που έχουν σφαγιαστεί, οφείλουμε να μαρτυρούμε αυτό που βλέπουμε και αυτό στο οποίο πιστεύουμε. Δεν είναι άλλο το καθήκον μας πριν συμπληρωθεί ο αριθμός των φονευθέντων.

[Αναρτήθηκε στις 7 Ιανουαρίου 2025 στην ιστοσελίδα του εκδοτικού οίκου Quodlibet (στη στήλη Una voce).]


Υπήρξαμε

«Τι αστείος που ήμουν, όταν ήμουν μαριονέτα» Πινόκιο

Όπως ένα άλογο που θαρρεί πως το συγκρατεί ο λεπτός σπάγκος που είναι δεμένος στο πόδι μιας πλαστικής καρέκλας ή όπως ένα μικρό πουλί που δεν γνωρίζει ακόμη ότι έχει φτερά και δεν τολμά να πετάξει, έτσι ζούμε – σαν αστείες μαριονέτες…

Θυμηθείτε ότι υπήρξαμε. Με μια ύπαρξη φευγαλέα και ακατάσχετη, που δεν αντέξατε να κοιτάξετε κατάματα. Υπήρξαμε – αλλά για εσάς δεν ήταν αρκετό.


Δευτέρα 13 Απριλίου 2026

Η παιδική ηλικία του Αδάμ – του Τζόρτζιο Αγκάμπεν

Δεν είναι δυνατό να κατανοήσουμε την αντίληψη που διαμορφώνει ο πολιτισμός μας για την ανθρώπινη ύπαρξη, αν δεν θυμηθούμε ότι στη βάση της βρίσκεται ένας άνθρωπος χωρίς παιδική ηλικία: ο Αδάμ. Σύμφωνα με τη διήγηση της Γένεσης, ο άνθρωπος που ο Κύριος δημιουργεί και τοποθετεί στον κήπο της Εδέμ είναι ένας ενήλικας, στον οποίο Αυτός μιλά και δίνει εντολές και για τον οποίο δημιουργεί μία σύντροφο, ώστε να μην είναι μόνος. Και μόνον ένας ενήλικας, και βεβαίως όχι ένα νήπιο (νη + ἔπος), θα μπορούσε να δώσει όνομα σε όλα τα ζώα του κήπου.

Δεν προκαλεί έκπληξη ότι ένα ον χωρίς παιδική ηλικία δεν μπορεί να παραμείνει αθώο και είναι μοιραία καταδικασμένο στην ενοχή και στην αμαρτία. Ίσως η απαισιοδοξία, που καταδικάζει τη χριστιανική Δύση να μεταθέτει πάντοτε στο μέλλον την ευτυχία και την ολοκλήρωση, να προέρχεται από αυτήν την ιδιότυπη ένδεια, που καθιστά τον Αδάμ ένα ον εκ κατασκευής στερημένο παιδικής ηλικίας. Και ίσως εξαιτίας αυτής της έλλειψης, πιο καθοριστικής από κάθε αμαρτία, η παιδική ηλικία είναι, αφενός, για τον καθένα μας ο τόπος της νοσταλγίας της αδύνατης ευτυχίας και, αφετέρου, στην κοινωνική οργάνωση, μια ελαττωματική κατάσταση, που πρέπει πάση θυσία να πειθαρχηθεί και να διαπαιδαγωγηθεί. Και αν η ψυχανάλυση βλέπει στο παιδί το κρυμμένο υποκείμενο κάθε νεύρωσης, αυτό ίσως συμβαίνει ακριβώς επειδή κάπου μέσα μας ενεργεί το αδαμικό παράδειγμα ενός ανθρώπου χωρίς παιδική ηλικία.

Αυτό σημαίνει ότι η θεραπεία της ασθένειας της Δύσης – δηλαδή ενός ενήλικου πολιτισμού που, καταστέλλοντας την παιδική ηλικία, καταλήγει να καταδικάζεται στην παιδαριωδία – θα είναι δυνατή μόνο αν καταφέρουμε να αποδώσουμε στον Αδάμ την παιδική του ηλικία.

[Αναρτήθηκε στις 13 Απριλίουυ 2026 στην ιστοσελίδα του εκδοτικού οίκου Quodlibet (στη στήλη Una voce).]


Παρασκευή 10 Απριλίου 2026

Να ξημερώνει η μέρα του Σαββάτου

«Αναπεσών εκοιμήθης ως λέων καί ως σκύμνος...» (Γεν. 49,9)

Να ξημερώνει η μέρα του Σαββάτου. Με μια γάτα κουλουριασμένη στο πλάι να γουργουρίζει. Σε εγρήγορση ο νους, με κλειστά μάτια. Η καρδιά να χτυπάει πέρα από τις έννοιες, πέρα από τον Θεό και την αθεΐα, την πίστη και την απιστία, τη γνώση και την αγνωσία. Με μια γνώση που δεν γνωρίζει αντικείμενα και δεν είναι παρά το άλλο όνομα της αγάπης. 

Να ξημερώνει η μέρα του Σαββάτου και η καρδιά να χτυπά με τον νου να επιστρέφει μέσα της και να κουλουριάζεται σαν γάτα γουργουρίζοντας· να επιστρέφει ο νους για να κοιτάξει τον κόσμο όπως αληθινά μπορεί να τον κοιτάξει, σαν νήπιο· και να χτυπά η καρδιά και όλες οι έννοιες να τήκονται μέσα της και ο πιστός και ο άπιστος, ο ένθεος και ο άθεος, ο γνωστικιστής και ο αγνωστικιστής να συγχέονται και να μη μπορούν με κανέναν τρόπο να διακριθούν μεταξύ τους, σε πείσμα των συστημάτων της λογικής μα και της κάθε ομολογίας.

Να ξημερώνει η μέρα του Σαββάτου, με το γουργούρισμα της γάτας και την καρδιά να έχει λύσει επιτέλους τη σύμβαση της υποχρέωσης για κατανόηση κι ομολογία. 

Να ξημερώνει η μέρα του Σαββάτου και ο νους να υπνώττει και να αγρυπνά ευχαριστημένος χωρίς την υποχρέωση να αντλεί με τον τρύπιο κουβά του και να παραπονιέται που δεν κρατά νερό.

Να ξημερώνει η μέρα του Σαββάτου κι ο καθημερινός χρόνος να παύει να είναι μια ευκαιρία προς εκμετάλλευση, μια ευκαιρία που επείγει να αδραχθεί πριν χαθεί, μια ευκαιρία προς βαθύτερη κατανόηση των πραγμάτων, μια υπόσχεση για περισσότερη σοφία και δύναμη. 

Να ξημερώνει η μέρα του Σαββάτου και ο καθημερινός χρόνος να μην είναι παρά καθημερινός χρόνος, φωτεινός και χαμένος συνάμα, με ακέραιο το απλήρωτο κενό του, την έλλειψη, την αναπόφευκτη ήττα του θανάτου· τεταμένος ίσαμε το ανάστημα ενός μωρού, πυκνός και οξύς, όπως ένα μωρό που άλλοτε γελά και άλλοτε κλαίει· βραχύς, συνεσταλμένος, αμετάκλητα κολοβωμένος και αιώνια διαθέσιμος για …παιχνίδι.

Να ξημερώνει η μέρα του Σαββάτου και να γελάει κανείς με όσους πιστεύουν ότι είναι – ή σκοπεύουν να γίνουν – εκλεκτοί μύστες βαθύτερα κρυμμένων νοημάτων. 

Να ξημερώνει η μέρα του Σαββάτου και μύησή μας να γίνεται η ίδια η ζωή κι η καθημερινότητά μας και να αναγνωρίζεται επιτέλους ότι δεν υπάρχει τίποτα βαθύτερο από το επιφανειακό και ότι στην κάθε στιγμή συνοψίζεται το παν και τίποτα δεν επείγει να αδράξουμε αλλά απλώς όλα είναι εδώ για να τα διαβάζουμε, όπως ο γονιός που γυρνά και κοιτά το προσωπάκι του παιδιού του σαν να μην υπάρχει χρόνος, σαν να μην υπάρχουν οι δουλειές και εκκρεμότητες που έχει αφήσει πίσω του.

Να ξημερώνει η μέρα του Σαββάτου και τίποτα να μη χωρίζει τους νεκρούς από τους ζωντανούς. 

Να ξημερώνει η μέρα του Σαββάτου και να αφουγκράζεσαι του λιονταριού τον ύπνο και του σκύμνου.


Κυριακή 5 Απριλίου 2026

Κυριακή Βαΐων

Κύριε,

είπα, αυτές τις τελευταίες νύχτες

της αφωνίας,

με το γαϊδουράκι της θείας απραξίας

να σε αναζητήσω

και, ανάσα την ανάσα, 

την απουσία σου  ν' ακολουθήσω

έως την Ιερουσαλήμ της καρδιάς·

τουλάχιστον, είπα,

δεν θα τρομάξω

μέσα στην κραταιή σιγή σου

με ομολογίες πίστης και Ωσαννά.

Παρασκευή 3 Απριλίου 2026

Μωραίνει Κύριος ὃν βούλεται ἀπολέσαι – του Τζόρτζιο Αγκάμπεν

 Είναι καλό να αναλογιστούμε ένα γεγονός τόσο απίστευτο, ώστε να προσπαθούμε πάση θυσία να το απωθήσουμε, δηλαδή ότι το κράτος που αυτοανακηρύσσεται το ισχυρότερο στον κόσμο κυβερνάται εδώ και χρόνια από ανθρώπους που είναι – κυριολεκτικά– ανοϊκοί. 

Δεν πρόκειται εδώ για τη διατύπωση μιας ακραίας πολιτικής κρίσης: ότι ο Τραμπ –όπως ασφαλώς και ο Μπάιντεν πριν από αυτόν– πρέπει να θεωρηθεί ανοϊκός, με την παθολογική έννοια του όρου, είναι μια διαπίστωση που πλέον συμμερίζονται πολλοί ψυχίατροι και την οποία όποιος παρατηρεί τον τρόπο με τον οποίο εκφράζεται δεν μπορεί παρά να συμμεριστεί. Εξυπακούεται ότι αυτό που μας ενδιαφέρει εν προκειμένω δεν είναι η κλινική περίπτωση των ατόμων με το όνομα Τραμπ και Μπάιντεν· το ερώτημα, αντίθετα, που τίθεται αναπόφευκτα είναι το εξής: ποιο είναι το ιστορικό νόημα του γεγονότος ότι μια χώρα όπως οι Ηνωμένες Πολιτείες –που κατά κάποιον τρόπο είναι ο πηδαλιούχος ολόκληρης της Δύσης– κυβερνάται από κάποιον που νοσεί νοητικά; Ποια ριζική πνευματική και ηθική παρακμή, πριν ακόμη από την πολιτική, μπορεί να έχει οδηγήσει σε ένα τέτοιο ακραίο αποτέλεσμα; Το ότι η μοίρα της Δύσης είχε σημαδευτεί από τον μηδενισμό είναι κάτι που, μαζί με τον θάνατο του Θεού, είχε ήδη διαγνώσει ο Νίτσε πριν από περισσότερο από έναν αιώνα· ότι όμως ο μηδενισμός θα έπαιρνε τη μορφή της άνοιας δεν ήταν δεδομένο. Ίσως, κατά κάποιον τρόπο, από συμπόνια και οίκτο, ο Θεός που θέλει να απολέσει τη Δύση, να την οδηγεί στο τέλος της όχι με συνείδηση και ευθύνη, αλλά με ασυνειδησία και τρέλα.

[Αναρτήθηκε στις 30 Μαρτίου 2026 στην ιστοσελίδα του εκδοτικού οίκου Quodlibet (στη στήλη Una voce).]


Έσχατα, Δευτέρα Παρουσία, Εκκλησία

Σκέφτομαι ότι δεν υπάρχει τίποτα πιο έσχατο από το παρόν. Οι στιγμές αυτές  είναι τα πραγματικά έσχατα και αν η Εκκλησία επαγγέλλεται κάποια...