Σε ένα δοκίμιο του 1942 ο Λουί Ρενού (Louis Renou) μπορούσε να υποστηρίξει ότι «στη βάση της ινδικής σκέψης βρίσκονται συλλογισμοί γραμματικής τάξεως». Οι τρεις κατηγορίες στις οποίες, κατά την ινδική φιλοσοφία, αρθρώνεται ολόκληρη η πραγματικότητα – ουσία, ποιότητα, ενέργεια – προκύπτουν αναμφισβήτητα από τη γραμματική ανάλυση της γλώσσας: ουσιαστικό, επίθετο, ρήμα. Η γραμματική της σανσκριτικής γλώσσας του Πανίνι (Pāṇini) και το σχόλιο του Πατάντζαλι (Patañjali) προηγούνται, πράγματι, της πλειονότητας των ινδικών φιλοσοφικών κειμένων.
Μπορεί κανείς να αναρωτηθεί σε ποιον βαθμό ισχύει αυτό και για την ελληνική φιλοσοφία που βρίσκεται στη βάση του δικού μας πολιτισμού. Σε αυτή την υπόθεση φαίνεται να αντιτίθεται η παράδοση που απέδιδε στον Πλάτωνα και στον Αριστοτέλη την επινόηση των μερών του λόγου και, συνακόλουθα, της γραμματικής. Η αντίθεση ξεθωριάζει και εξαφανίζεται μόλις κατανοηθεί ότι εκείνο που υποδηλωνόταν κατ’ αυτόν τον τρόπο ήταν πως, για να μπορούν να είναι φιλόσοφοι, ο Πλάτων και ο Αριστοτέλης όφειλαν προηγουμένως να είναι γραμματικοί.
Η Δύση είναι από την αρχή έως το τέλος ένας «γραμματικός» πολιτισμός, που έχει καταστήσει βάση της γνώσης του κόσμου και της κυριαρχίας της πάνω στη φύση την ανάλυση της γλώσσας και την οικοδόμησή της σε μια γραμματική. Η επιστήμη, η οποία έχει γίνει η θρησκεία της Δύσης, προϋποθέτει, πράγματι, όπως κάθε θρησκεία, έναν κόσμο ονοματισμένο, στον οποίο η οντολογία – δηλαδή το γεγονός ότι το είναι λέγεται και διατάσσεται μέσα στη γλώσσα – κατανέμεται σε διακριτές περιοχές, καθεμία από τις οποίες αναλαμβάνεται από μια ιδιαίτερη επιστήμη. Το πεπρωμένο της Δύσης είναι, δηλαδή, εγγεγραμμένο στην ινδοευρωπαϊκή γραμματική, με τις πτώσεις της και τις λογικο-συντακτικές σχέσεις ιεραρχικής εξάρτησης, μέσα στις οποίες, μαζί με τη γλώσσα της, αρθρώνει τη σκέψη της.
Γι’ αυτό, ίσως, στρέφοντας το βλέμμα προς την Κίνα – δηλαδή προς έναν πολιτισμό που δεν ανέλυσε ούτε οικοδόμησε τη γλώσσα του σε μια γραμματική, αλλά βλέπει σε αυτήν μονοσύλλαβα χωρίς καμία γραμματική διάρθρωση – θα ήταν δυνατό να αναδυθεί, αν όχι μια νέα σκέψη, τουλάχιστον μια διέξοδος από τις ζοφερές ατραπούς που, χωρίς να το αντιληφθούμε, η λογική ανάλυση της γλώσσας – η οποία όχι τυχαία διδάσκεται στο δημοτικό σχολείο – μας έχει μοιραία χαράξει.
* Πρόκειται για το μεγάλο γραμματικό σχόλιο (Mahābhāṣya) του Πατάντζαλι στη γραμματική (Aṣṭādhyāyī) του Πανίνι.
[Αναρτήθηκε στις 20 Απριλίου 2026 στην ιστοσελίδα του εκδοτικού οίκου Quodlibet (στη στήλη Una voce).]
