Παρόλα αυτά

Η καρδιά μου δεν εμπιστεύεται όσους μου λένε ότι ξέρουν πώς να ζήσουν. Οι ηδονές στη ζωή είναι όπως οι Σειρήνες, κινδυνεύει αυτός που τις ακούει να νομίσει ότι βρήκε τον προορισμό του, εγκαταλείπει το καράβι και πνίγεται σε μια τυφλή και ρηχή κενότητα φαύλων και επαναλαμβανόμενων τραγουδιών. Οι πόνοι, τουλάχιστον οι πόνοι, είναι ξεκάθαρο ότι δεν είναι αυτό που θέλω να ζήσω. Εξακολουθώ να πορεύομαι με το παρόλα αυτά. Το παρόλα αυτά είναι το καράβι μου. Σε αυτό περισυλλέγομαι και με αυτό συνεχίζω να πορεύομαι. 

Ανακαινισθήσεται ως αετού η νεότης σου

Καμιά φορά νιώθω ότι η ζωή που δεν μπόρεσα να ζήσω, που oριστικά χαλάστηκε, μου δίνει το χέρι και με ανασηκώνει, ακέραιο, σαν ένα μικρό παιδί, πέντε χρονών για να την περπατήσω.

Συχνά αναρωτιόμαστε γιατί ο Θεός να επιτρέπει το κακό και μιλώντας για το κακό φαίνεται ότι έχουμε στο νου μας σαν δικαστές με ακλόνητα κριτήρια τους «μεγάλους εγκληματίες» και τα «μεγάλα εγκλήματα» σε αντιδιαστολή προς τα μικρά και ασήμαντα και αδιάφορα... Αν όμως όλες οι κακίες ανεξαιρέτως και η κάθε μία χωριστά δεν είναι παρά μια τρύπα στο νερό, όπως οι ταραγμένες κινήσεις ενός φοβισμένου παιδιού που κάποια στιγμή θα ξεθυμάνουν στην αγκαλιά της μάνας τους;

Μιλάμε για τον Θεό, σαν να είναι ένας δημιουργός, όπως οι άνθρωποι δημιουργοί και καλλιτέχνες. Μα ο Θεός προσλαμβάνει στον εαυτό του το ίδιο το δημιούργημά του, έρχεται και γίνεται ο ίδιος το δημιούργημά του, καταργώντας κάθε μεσότοιχο, κάθε χάσμα ανάμεσα στον εαυτό του και το πλάσμα του. Τίποτα δεν είναι αντικείμενο, τα πάντα είναι προορισμένα να γίνουν σώμα του. 

Πιστεύουμε χωρίς να πιστεύουμε

(Με αφορμή το άρθρο του Τζόρτζιο Αγκάμπεν «Να πιστεύεις και να μην πιστεύεις») 

Πόσο αληθινό αυτό το αντιφατικό ζήτημα της πίστης που κατατρύχει τη ζωή μας. Από τα γεννοφάσκια μας μαθαίνουμε να ζούμε έτσι, με πίστη εγγενώς αντιφατική. Να πιστεύουμε ότι δεν πιστεύουμε ή μάλλον να λέμε ότι δεν πιστεύουμε σε αυτά που κάνουμε και όμως να τα κάνουμε (π.χ. για να επιβιώσουμε ή να ζήσουμε ανετότερα), ότι δεν πιστεύουμε σε αυτούς που υπηρετούμε και όμως να τους υπηρετούμε, ότι δεν πιστεύουμε σε αυτούς που ψηφίζουμε και όμως να τους ψηφίζουμε ή να τους επιτρέπουμε να μας κυβερνούν, ότι δεν πιστεύουμε και δεν γνωρίζουμε τον θεό με την καρδιά μας και όμως πιστεύουμε και κηρύσσουμε διαφόρων λογιών Θεό και Εκκλησία με κεφαλαίο. Ακατάπαυστα και μέχρι το τέλος πιστώνουμε με λόγια και πράξεις την τρέλα στη ζωή μας. Πιστώνουμε αυτό που δεν πιστεύουμε. Και παράγουμε το ψέμα στο οποίο φυλακιζόμαστε.

Και είναι αυτός ο τρόπος που πιστεύουμε –και όχι η απιστία, όχι η έλλειψη πίστης– εκείνο  που χαλάει και καταστρέφει τη ζωή μας. 

Πλούσιοι και φτωχοί

Είμαστε όλοι ανεξαιρέτως θανάσιμα φτωχοί.

Εκείνος ο πλούτος, που προσδοκούμε να αποκτήσουμε, δεν είναι παρά μια παρωδία της πραγματικότητας· μια απατηλή υπόσχεση ασφάλειας και βεβαιότητας.

Ο άλλος πλούτος, ο αναφαίρετος, που δεν κατέχεται από κανέναν, αλλά απευθύνεται, όπως ο ήλιος, σε όλους, μας συνοδεύει και μας χαιρετά καθημερινά – και στον οποίο ενίοτε σκοντάφτουμε ξαφνιασμένοι– είναι το ανθεκτικό και αναίτιο χαμόγελο στα μάτια εκείνων που, μέσα τους βαθιά, γνωρίζουν πως δεν έχουν να περιμένουν τίποτα πραγματικά καλύτερο στο μέλλον.

Άτιτλο

Φοβόμαστε τον θάνατο, χωρίς να γνωρίζουμε τι είναι αυτό που επιθυμούμε και αγαπάμε έως θανάτου. Σίγουρα όχι την αθανασία.

Ὅ,τι ἀπομένει ἀπ’ ἐμένα

(ἀφιερωμένο σ’ ἐσένα, στοὺς γνωστούς καὶ ἀγνώστους γείτονες, στὶς ἴδιες στράτες, στὰ ἴδια κτήρια, κάτω ἀπὸ τὰ ἴδια παράθυρα, καὶ προπαντός στὶς γλάστρες, στὰ πουλιά καὶ τὶς γάτες τῆς συνοικίας)

Ὅ,τι ἀπομένει ἀπ’ ἐμένα

εἶναι ὅ,τι σιγὰ-σιγὰ ὡρίμασε

καὶ αἴφνης συνειδητοποιῶ

ὅτι ποτὲ δὲν ἤμουν ἐγώ,

ἀλλὰ κάποιος ἄλλος,

πάντοτε γνώριμος καὶ παραγνωρισμένος,

μὲ ἄσπρα μαλλιά. 

Ἀκούω ἐνίοτε...

Ἀκούω ἐνίοτε μέσα μου τὴ φράση «κλεῖσε τὴν πόρτα πίσω σου, ὅσο μπορεῖς πιὸ ἀθόρυβα· ἢ φύγε, ἁπλῶς φύγε...»· καὶ σκέφτομαι πὼς αὐτὸς εἶναι ὁ δυσκολότερος καὶ ὡραιότερος θάνατος· ἕνα νόημα ζωῆς πλῆρες, ποὺ ἴσως οὔτε οἱ ποιητές, οὔτε οἱ φιλόσοφοι, οὔτε οἱ ἱεροκήρυκες τολμοῦν νὰ γευθοῦν πραγματικά.

Ο χρόνος και οι άλλοι

Ορισμένες φορές, συνομιλώντας, νιώθω ασυγχώρητα παραδομένος στην ασφυκτική μέγγενη της ψευδαίσθησης πως σπαταλώ τον χρόνο μου· σαν να μπορούσα, τάχα, να τον κερδίσω αντί να τον σπαταλώ. Άλλοτε πάλι, νιώθω πολύτιμη και λυτρωτική αυτή καθεαυτή τη σπατάλη της συνομιλίας· είναι οι στιγμές εκείνες που συνειδητοποιώ με ευγνωμοσύνη ότι μέσα μου και γύρω μου συντελείται ένα συναρπαστικό, ασυγκράτητο, φρενήρες και αλλόκοτο ξόδεμα ζωής.

Ο παρείσακτος

 Άκουσα σήμερα μιαν ομιλία του Ρεκαλκάτι. Ανέφερε κάποια στιγμή ότι η μεγαλύτερη απάτη του ανθρώπου, σύμφωνα με τον Λακάν, είναι το εγώ. Αυτό μου έγινε πολύ κατανοητό όταν είπε ότι, αν δούμε έναν άνθρωπο να φοράει λοξά το καπέλο του και να καμαρώνει λέγοντας πως είναι ο Ναπολέων, αμέσως θα τον χαρακτηρίσουμε τρελό. Δεν θα πούμε όμως ποτέ τρελό κάποιον που πιστεύει ότι είναι κάποιος μόνο και μόνο επειδή έχει έναν τίτλο ή μια ταυτότητα. Θα τολμούσα να πω ότι δεν θα πούμε τρελό εκείνον που παίρνει στα σοβαρά τον εαυτό του, που παίρνει στα σοβαρά αυτό που νομίζει ότι είναι: ο βασιλιάς που νομίζει ότι είναι βασιλιάς, ο πρόεδρος που νομίζει ότι είναι πρόεδρος, ο δικαστής που νομίζει ότι είναι δικαστής, κ.ο.κ. Θα πρόσθετα: κι ο έξυπνος, ο επιτυχημένος, ο δυνατός, που νομίζει ότι είναι πράγματι έξυπνος, επιτυχημένος και δυνατός.

Χθες το βράδυ, καθώς επέστρεφα στο σπίτι, σκόνταψα σε μια ξανθιά μεσήλικη γυναίκα, θηριώδη, που ούρλιαζε: «Έχουμε γεμίσει Αφρικανούς, να πάνε στο σπίτι τους, δεν θα δουλεύουμε για αυτούς, δεν θα τρώνε το ψωμί μας· ναι, είμαι ρατσίστρια, υπάρχει πρόβλημα;». Αναρωτιόμουν: όσο τρελός κι αν είναι ένας άνθρωπος, πώς μπορεί να λέει τέτοια πράγματα; ποιος νομίζει ότι είναι; Και σκεφτόμουν ότι πολλοί άνθρωποι, που ανεπιφύλακτα αποκαλούμε λογικούς, μοιράζονται την ίδια, κατά κάποιον τρόπο, τρέλα, όπως εκείνης της γυναίκας, που ενίοτε κοχλάζει απαρατήρητη σε πολύ καλά αρθρωμένες και ευγενικές προτάσεις - εννοώ την τρέλα του να νομίζεις ότι είσαι κάποιος. 

Για να επανέλθω όμως στην ομιλία του Ρεκαλκάτι, με εντυπωσίασε, στη συνέχεια, η αναφορά του στο έργο του Ζαν-Λυκ Νανσύ, Ο Παρείσακτος (L’intrus). Το κεντρικό θέμα αυτού του έργου αφορά μια προσωπική περιπέτεια υγείας του φιλοσόφου: το 1992 ο Νανσύ υποβάλλεται σε μεταμόσχευση που πετυχαίνει· από τότε ζει με την καρδιά ενός άλλου. Και τότε βιώνει βαθιά το γεγονός ότι η ζωή τού χαρίζεται στη βάση μιας τυχαιότητας: συνέχισε να ζει με την καρδιά κάποιου που θα μπορούσε να είναι καλός ή κακός, άντρας ή γυναίκα, ετεροφυλόφιλος ή ομοφυλόφιλος, προοδευτικός ή συντηρητικός· κάποιου που θα μπορούσε να είναι τα πάντα, ακόμη και όλα εκείνα που ο ίδιος ήθελε να πιστεύει πως δεν ήταν ή που απεχθανόταν να είναι.

Συγκλονιστική η αποκάλυψη της τυχαιότητας αυτού που είμαι· συγκλονιστική και για το γεγονός ότι, αν δεν παίρνουμε τόσο σοβαρά τον εαυτό μας, μπορούμε να δεχόμαστε την καρδιά των άλλων μέσα μας και να μπολιαζόμαστε ταπεινά σε μια αγάπη πιο αληθινή.

Σάββατο, 6 Σεπτεμβρίου 2025

«Δεν είναι έξω από εσένα», ψιθυρίζει ο νέος ενιαυτός στις στράτες της συνοικίας, «η ζωή, ο χρόνος και ο θάνατος. Μέσα σου κιτρινίζουν τα φύλλα και πέφτουν». 

Αναχωνεύοντας στίχους του άγνωστού μου ποιητή Ρομπέρτο Χουαρόθ, που μόλις εχθές διάβασα, έχοντας κατά λάθος σκοντάψει πάνω τους, σημειώνω:

Μη συγχέεις τον Θεό με τον Θεό, τον άνθρωπο με τον άνθρωπο, τον χρόνο με τον χρόνο, τη ζωή με τη ζωή, τον θάνατο με τον θάνατο, την αγάπη με την αγάπη, την πίστη με την πίστη. Οχι, δεν έχεις ανάγκη άλλες λέξεις για να μιλήσεις. Αυτές οι ίδιες είναι που πρέπει να μιλήσουν. Όχι όμως περιορισμένες σε κλουβί. Αλλά σαν το πουλάκι στο τυχαίο κλαδί που συναντάς στο διάβα σου. 

Πίστη

Η πίστη στον Θεό είναι ένα λουλούδι που ανοίγει τα πέταλά του στο φως.

[Δεν είναι μια απόφαση ούτε η ορθή διατύπωση μιας γνώσης που τάχα κάποιος έχει αποκτήσει.

Το να πιστεύει κανείς στον Θεό δεν σημαίνει να το ομολογεί και να το εκφράζει σαν να πρόκειται για μια προσωπική επιλογή κατόπιν σκέψης και επεξεργασίας.

Δεν είναι η απόφαση να τηρήσει κάποιον νόμο ή κάποιες εντολές.]

Είναι το να αφήνεις την καρδιά σου να γέρνει προς τον Θεό με δίψα, όπως ένα λουλούδι που τείνει προς τον ήλιο, χωρίς να αισθάνεσαι την ανάγκη να αποδείξεις — ούτε στους άλλους ούτε στον εαυτό σου — πόσο σωστό ή λογικό είναι αυτό που κάνεις. 

Είναι, καθώς πορεύεσαι σαν το διαβάτη στην έρημο, χωρίς καμία εγγύηση και προστασία, χωρίς ασφαλή πεποίθηση, να τολμάς να κραυγάζεις όπως ο Δαυίδ:

«ἐδίψησέ σε ἡ ψυχή μου, ποσαπλῶς σοι ἡ σάρξ μου ἐν γῇ ἐρήμῳ καὶ ἀβάτῳ καὶ ἀνύδρῳ.»

Πίστη είναι το «ἰδοὺ ἐγώ» στο αντάμωμα από το πουθενά. 

Πίστη είναι η γυναίκα σου που την επιθυμείς με την ψυχή και το σώμα σου και σου χαρίζεται. 

Πίστη είναι το νερό της ζωής που σε ξεδιψά και το πίνεις με την ψυχή σου. 

Πίστη είναι να ανοίγει μέσα σου ένα στόμα που γεύεται με πόθο τη ζωή και αυτό το στόμα να είσαι εσύ και εσύ να μην είσαι τίποτα άλλο από αυτό το στόμα. 

Πίστη δεν είναι να πεις εγώ σήμερα αποφάσισα να ζήσω ορθά ή να ζήσω αλλιώς. 

Δεν είναι να έχεις ένα εγώ που αποφασίζει πώς θα ζήσει. 

Είναι να χάνεις το εγώ σου και να βρίσκεις το νόημά σου ζώντας και συζώντας με ευγνωμοσύνη. 

Είναι να ανακαλύπτεις κάθε μέρα τα ίδια πράγματα ως καινούργια. 

Αλλά περισσότερο ακόμα για την πίστη... μπορούμε να διαβάζουμε τα απαράμιλλα λόγια του Απόστολου Παύλου:

διότι ἐξ ἔργων νόμου οὐ δικαιωθήσεται πᾶσα σάρξ ἐνώπιον αὐτοῦ· διὰ γὰρ νόμου ἐπίγνωσις ἁμαρτίας (Ρωμ. 3,20)

λογιζόμεθα γὰρ δικαιοῦσθαι πίστει ἄνθρωπον, χωρὶς ἔργων νόμου (Ρωμ. 3,28)

εἰδότες δὲ ὅτι οὐ δικαιοῦται ἄνθρωπος ἐξ ἔργων νόμου, ἐὰν μὴ διὰ πίστεως Ἰησοῦ Χριστοῦ, καὶ ἡμεῖς εἰς Χριστὸν Ἰησοῦν ἐπιστεύσαμεν, ἵνα δικαιωθῶμεν ἐκ πίστεως Χριστοῦ, καὶ οὐκ ἐξ ἔργων νόμου· διότι οὐ δικαιωθήσεται ἐξ ἔργων νόμου πᾶσα σάρξ (Γαλ. 2,16)

τοῦτο μόνον θέλω μαθεῖν ἀφ᾽ ὑμῶν· ἐξ ἔργων νόμου τὸ Πνεῦμα ἐλάβετε ἢ ἐξ ἀκοῆς πίστεως; (Γαλ. 3,2)

τῇ γὰρ χάριτί ἐστε σεσῳσμένοι διὰ πίστεως· καὶ τοῦτο οὐκ ἐξ ὑμῶν, Θεοῦ τὸ δῶρον· οὐκ ἐξ ἔργων, ἵνα μή τις καυχήσηται (Ἐφ. 2,8–9)

οὐκ ἐξ ἔργων τῶν ἐν δικαιοσύνῃ ἃ ἐποιήσαμεν ἡμεῖς, ἀλλὰ κατὰ τὸ αὐτοῦ ἔλεος ἔσωσεν ἡμᾶς, διὰ λουτροῦ παλιγγενεσίας καὶ ἀνακαινώσεως Πνεύματος Ἁγίου (Τίτ. 3,5)

Μνήμη Ε.Χ.

Από το 2007 συνομιλούμε. Χωρίς διακοπή. Από διαφορετικούς τόπους και χρόνους. Από τον φετινό Οκτώβριο δεν λαμβάνει και δεν στέλνει μηνύματα. Προχθές δεν απάντησε στις εορταστικές ευχές που έστειλα στο μαίηλ. Έμαθα σήμερα ότι έφυγε από τη ζωή στο τέλος του Σεπτεμβρίου. Άνθρωπος 15 χρόνια νεώτερος. Λυπάμαι πολύ και αναρωτιέμαι τι έχει αλλάξει. Και γιατί άραγε δόθηκε σε μένα περισσότερος χρόνος και γιατί άραγε απομένει σε εμένα κι άλλος, ακόμα περισσότερος, χρόνος.

«Δεν δόθηκε σε εσένα περισσότερος χρόνος, ούτε σου απομένει κι άλλος, ακόμα περισσότερος χρόνος», μια φωνή λέει μέσα μου. «Τον χρόνο που απομένει τον έχετε αφήσει και οι δύο πίσω από την πλάτη σας. Η κάθε στιγμή είναι η ύστατη».

Απολογισμός γενεθλίων

«Nel mezzo del cammin di nostra vita

mi ritrovai per una selva oscura,

ché la diritta via era smarrita.»

(La Divina Commedia: Inferno, I canto, vv.1-3)

(«Στο μεσοστράτι απάνω της ζωής μας

σε σκοτεινό πλανήθηκα ρουμάνι,

τι ’ταν ο δρόμος ο σωστός χαμένος.» Μτφ. Νίκος Καζαντζάκης

Θεία Κωμωδία: Κόλαση, 1ο άσμα, στ. 1-3 – του Ντάντε Αλιγκιέρι )

Λίγες μέρες μετά τα 57 γενέθλιά μου και συγκεκριμένα πριν από λίγο, θυμήθηκα ξαφνικά, καθώς αφουγκραζόμουν την αναπνοή μου και τους χτύπους του ρολογιού μέσα στη μεσημεριανή ανάπαυλα, τους παραπάνω στίχους. Και είπα μέσα μου ότι μετάνοια δεν είναι τίποτα άλλο από την επόμενη ανάσα που έχω ανάγκη να πάρω για να ζήσω. Αλλά και οι αμέσως επόμενοι τέσσερις στίχοι, που σας τους μεταφέρω εδώ πάλι σε μετάφραση Καζαντζάκη, μπορούν, θαρρώ, να ταυτιστούν με τον απολογισμό και της δικής μου ζωής:

«Αχ τι βαρύ πως ήταν να στορήσω,

το άγριο, δασό, σφιχτομπλεμένο δάσο

που ως θυμηθώ ανανιώνεται η τρομάρα,

τόσο πικρό, που λίγο πιο ’ναι ο χάρος.»

Ναι, μετάνοια είναι η επόμενη βαθιά ανάσα που έχω ανάγκη να πάρω για να ζήσω. Δεν μου λείπουν οι πνευματικοί της εκκλησίας. Δεν μου λείπει η εξομολόγηση των αμαρτιών και η τελετουργική μαγική άφεσή τους για να έχω την πεποίθηση ότι «καθάρισα» και αποκαταστάθηκε η «καλή» εικόνα του εαυτού μου. Δεν μου λείπει το οποιοδήποτε ωραιοποιημένο αφήγημα του εαυτού και των πεπραγμένων μου.

Μου λείπει μόνο με μια βαθιά αναπνοή … χωρίς να σκέπτομαι τίποτα άλλο… με άλλο νου και άλλη πνοή να ζήσω…

Αμήν

Όλοι βρισκόμαστε σε ένα καράβι. Άλλος κοιτάει τα κύματα. Άλλος παρατηρεί το κυνηγητό του ήλιου με τα σύννεφα. Άλλος τους γλάρους και τις κατακόρυφες βουτιές τους. Άλλος το χορό των δελφινιών. Άλλος δεν βλέπει παρά το φόβο του ότι θα βυθιστούμε.

Το καράβι αυτό ωστόσο δεν λανθάνει ποτέ τον προορισμό του. Είναι ο ίδιος ο Θεός. Προσεύχεται για εμάς και μας κουβαλά μέσα του. Είτε προσέχουμε, είτε όχι. Είτε διασκεδάζουμε εντωμεταξύ με χίλιες εντυπώσεις και λογισμούς είτε όχι. Ταξιδεύει στο πέλαγος και διαρκώς προσορμίζεται. Μας μεταφέρει αλάνθαστα στο λιμάνι αλλά είναι το ίδιο λιμάνι. Μας οδηγεί στην εκπλήρωση πόθων που είναι άρρητα θεία θελήματα –όμως καημοί δικοί μας. Και δεν ξέρουμε πώς να τα ψελλίσουμε και να τα ζητήσουμε αλλά –άγνωστο πώς– κοχλάζουν μέσα μας. Και δεν ξέρουμε πώς να τα αγγίξουμε και να τα ομολογήσουμε.

Το καράβι αυτό μας μεταφέρει αλάνθαστα και ακατάσχετα σαν χείμαρρος στην απόλυτη συγχώρηση και αλληλοπεριχώρηση. Στην κραταιή και αδιαίρετη αγάπη. Σε μια συντριβή χαράς, όπου κανείς δεν σώζεται μόνος του, αλλά πεθαίνουμε πλέον ως άτομα ο καθένας χωριστά και οι μοναχικοί άγιοι εξαφανίζονται. Και θριαμβεύει επιτέλους παγγενής ο Αδάμ. Ολοκληρώνεται το ομορφότερο μυθιστόρημα, το βιβλίο της Ζωής, του οποίου κάθε χαρακτήρας, κάθε γράμμα είναι ένας άνθρωπος.

Το όνομά του καραβιού αυτού που μας κουβαλά –τις περισσότερες φορές αφηρημένους– ή μας περισυλλέγει –τις περισσότερες φορές διασκορπισμένους– είναι το Αμήν.

Κυριακή των Βαΐων, 2024.

⸙⸙⸙

[Πρώτη δημοσίευση στο ηλεκτρονικό Φρέαρ.]

Ζωγράφισέ με και θα γίνεις καλά

–Αναστάσιε, ζωγράφισέ με και θα γίνεις καλά!

Αυτόν τον λόγο τον είπε ο Άγιος Νεκτάριος, αρκετά χρόνια μετά την κοίμησή του, στον ανιψιό του, στο Παρίσι, όπου είχε περιπέσει σε κατάσταση μελαγχολίας. Ο ανιψιός του, αδαής περί τα της ζωγραφικής και δη περί τα της αγιογραφίας, αρχίνησε να ζωγραφίζει τον θείο του και έγινε καλά.

Το παραπάνω βεβαιώνεται σ’ ένα βιβλίο του πατρός Ανανία Κουστένη που περιέχει λόγους του παλαιότερους, εκφωνηθέντες για τον Άγιο Νεκτάριο, και σκόνταψα απότομα σε αυτή τη φράση, φυλλομετρώντας το βιβλίο, πριν δέκα μέρες.

Αυτό είναι σκέφτηκα. Η εικόνα του Θεού –ζωγραφιά αληθινή, πιστή, εσύ– κι ας λαθεύουν οι γραμμές μου στο χαρτί, θα με σώσει.

[Πρώτη δημοσίευση στο ηλεκτρονικό Φρέαρ.]

Ο Χαρταετός

Εχθές, γύρω στις 10 το βράδυ, επιστρέφαμε πεζή στο σπίτι μας από το κέντρο του Αμαρουσίου. Μικροσκοπικοί ανάμεσα σε βουβά κτίρια, νεραντζιές και ψηλά πεύκα, απτόητοι από το αγιάζι και το ψιλοβρόχι, αντιμαχόμασταν με τους δυσανάλογους ίσκιους μας τα φώτα του δρόμου, ενίοτε προσπερνώντας πυράκανθους και πανσέδες κάτω από τα γιγαντιαία παράθυρα περίφρακτων νεοκλασικών οικιών. Ήμασταν εμείς, σχεδόν επίπεδοι –στο ύψος της ασφάλτου–, σχεδόν θαμμένοι – κλειδοκράτορες ενός μικρού διαμερίσματος της πυκνοκατοικημένης συνοικίας – ίσοι με το γύρω μας τίποτα. Βαδίζαμε παίρνοντας τέμπο από το άηχο φύσημα της οικογενειακής θαλπωρής, ενώ ο μικρός έσερνε κλωτσηδόν με σαματά ένα κονσερβοκούτι.

Έτσι –καλά προγυμνασμένοι στο πρόσω ολοταχώς βάδισμα– μεταφερθήκαμε χωρίς καμία αντίρρηση, την επόμενη της Κυριακής της Τυρινής ημέρα, την Καθαρά Δευτέρα, σε αλάνα επαρχιακού οικισμού, με τον χαρταετό παραμάσχαλα. Αγοράσαμε την απαραίτητη καλούμπα, φροντίσαμε λίγο τα ζύγια και την ουρά του και επιχειρήσαμε να τον σηκώσουμε. Σίφουνας ο αετός μας, στριφογύρισε τρελά από του λυσσασμένου αγέρα την ορμή – αλλά και του υποφαινόμενου την ατζαμοσύνη – και κατέπεσε με σφοδρότητα στα κλαδιά μιας αγριοβελανιδιάς. Την ίδια περίπου τύχη είχε και ο αετός της φιλικής οικογένειας που διέμενε μόνιμα σε γειτονικό της αλάνας οικόπεδο.

Πόσο γρήγορα, όμως, η πικρή αίσθηση της αποτυχίας απαλύνθηκε από το βάλσαμο ενός τρίτου αετού που έφερε επισκέπτης της φιλικής μας οικογένειας, καταφθάνοντας στο παραπέντε της αποχώρησής μας. Οι φίλοι μας έσπευσαν να αποκόψουν την ουρά από τον σπασμένο δικό τους αετό και να την προσθέσουν στο νεώτερο και ευρωστότερο. Εμείς, ευθύς, υποσχεθήκαμε να θέσουμε στη διάθεσή τους τις καλούμπες μας. Ε, λοιπόν αυτή τη φορά ο αετός σηκώθηκε με τη μία, κέρδιζε ολοένα ύψος, μάκραινε στον ορίζοντα, οι καλούμπες μας ενώνονταν βιαστικά και όλοι –μικροί και μεγάλοι– πανηγυρίζαμε φωνασκώντας με ενθουσιασμό: «Αμόλα καλούμπα, αμόλα καλούμπα, για δες πόσο ψηλά πάει…».

Τέλος, δέσαμε το σκοινί σε έναν μεταλλικό πάσσαλο, αλλά δεν άντεξε για πολύ στη σθεναρή αντίσταση και ο χάρτινος ήρωάς μας ελευθερώθηκε ξαφνικά. Τρέχανε κάτω στη γη τα παιδιά, έτρεχε και ο αετός από πάνω τους, πέρα μακριά και χανόταν, έτρεχε και η απλή ήρεμη ημιτελής χαρά μας .. και χανόταν με ένα επίμονο χτυποκάρδι…

Είναι ακάματη και ατελείωτη η ποίηση των ανθρώπων. Ξεκινάει από το παρόν και εκτείνεται στο άπειρο μέλλον μας.

Για τα παιδιά μας ευχαριστούμε…

Αθήνα, 17 Φεβρουαρίου 2010

[Πρώτη δημοσίευση στο ηλεκτρονικό Φρέαρ: https://frear.gr/?p=13092]

Μάγια Πλισέτσκαγια

Λένε πως η θρυλική χορεύτρια Μάγια Πλισέτσκαγια, που πέθανε σαν πραγματικός κύκνος επί σκηνής περισσότερες από εκατό φορές, είχε περάσει στη ζωή της ώρες ατελείωτες παρατηρώντας τους κύκνους στο πάρκο. Μόλις εχθές ανακοινώθηκε ο θάνατός της. Άφησε την τελευταία της πνοή, είπαν, σαν κύκνος. Και τούτη η περιγραφή, αληθοφανής και όμορφη, σκέφτομαι, εξυπηρετεί τη δημοσιογραφική παράσταση μιας πραγματικότητας τραγικής που διαφεύγει και δεν πιστοποιείται στις εφημερίδες. Γιατί ο θάνατος του καθενός από εμάς, ο ίδιος θάνατος, είναι ακατάληπτος, ανερμήνευτος, ανείκαστος, αμίμητος και αδίδακτος.

Αθήνα, 5 Μαΐου 2015

[Δημοσιεύτηκε στο ηλεκτρονικό Φρέαρ: https://frear.gr/?p=9446]

Θέση Βίγλες

                                                                                                                  Αθήνα, 21 Νοεμβρίου 2014

(Μνήμη Ιωάννη Θ.)

1960. Δεκαπενταύγουστος. Το απόγευμα αρραβωνιάζεσαι. Το απόγευμα, όταν η μέρα θα κλίνει προς τη νύχτα, εύκολα, αυτόματα, θα αρχίσει η αντίστροφη μέτρηση, σαν το αυτοκίνητο που παίρνει, ύστερα από πολλές στροφές, να κατηφορίζει. Όλα θα γίνουν. Νέα ζωή, θα ξεκινήσει από εκεί. Από το σπίτι της μητέρας στην Τρίπολη. Και τι στροφές είναι αυτές! Απότομες, κλειστές στροφές, φουρκέτες! Είσαι αρχάριος οδηγός, ακολουθείς τον συγγενή της. Δεν πρέπει να φανεί η ατζαμοσύνη σου, δεν πρέπει να φανεί ότι δυσκολεύεσαι να συμπορευτείς με την ίδια ταχύτητα. Τι συνέβη; Βγήκες στην αντίθετη λωρίδα; Έστριψες βιαστικά το τιμόνι; Πάτησες μονομιάς, ασυναίσθητα, δυνατά, το φρένο; Τι συνέβη; Τα λάστιχα στριγγλίζουν. Ντεραπάρισε τ’αμάξι. Παίρνει τούμπες, μία, δύο, τρεις και στέκεται. «Πώς ένοιωσες, μπαμπά; Τι είπες, μέσα σου; Σκέφτηκες κάτι;». «Δεν σκέφτηκα τίποτα, δεν πρόλαβα καν να φοβηθώ, είπα μόνο..αυτό ήταν…τέλος…». Το αυτοκίνητο είχε σταθεί ανάποδα. Ο ουρανός, πλάι σου και πίσω, είχε σχεδόν κολλήσει στα καθίσματα. Έμεινες για λίγο ξαπλωμένος, ακίνητος. Δεν πονούσες, ανέπνεες. Δοκίμασες να σηκωθείς. Μπορούσες. Το πρόσωπο, τα χέρια σου ήταν μουτζουρωμένα. Το ανοικτό κουστούμι σου, από πάνω ως κάτω, καπνισμένο. Το σώμα σου εντούτοις δεν μαρτυρούσε το παραμικρό ίχνος αμυχής ή κάκωσης. Το απόγευμα έγιναν οι αρραβώνες. Κατόπιν η συνεστίαση και ο χορός, το γλέντι. Και το κεράκι σου να λειώνει αθόρυβα στη εκκλησία κάθε Δεκαπενταύγουστο, τόσο αθόρυβα που δεν το παίρναμε χαμπάρι ούτε εμείς, ούτε ο ορθολογισμός σου.

Αν για σένα τότε ήτανε νωρίς να πεθάνεις...

Για εμάς όμως σήμερα είναι αργά…

Δε μας βγαίνει ούτε σε εκείνη τη στροφή, της 15ης Μαΐου 2014, να πούμε «αυτό ήταν πατέρα…τέλος…»

Θέση Βίγλες. 1960. Δεκαπενταύγουστος...

Στη μνήμη του πατέρα μου Ιωάννη

Πατέρα 

με νήπιο νου

και θαυμασμό

σαν άλλοτε

που ήμουν μικρό παιδί

στέκομαι και πάλι

ενώπιόν σου

αλλιώτικα όμως στέκομαι

στέκομαι  σήμερα

μπροστά στο θάνατό σου

και είναι η ψυχή μου γεμάτη απορία

και διαμαρτύρεται 

«Πώς γίνεται πατέρα να πεθάνεις;»

Πατέρα 

η μνήμη σου τώρα

είναι ολοζώντανη

στα χέρια του Θεού

και ανάβει πολλές φλόγες 

μέσα στην καρδιά μου

σε μια καρδιά 

που όσο ζούσες

εύκολα σε ξεχνούσε

Αθήνα, 19.05.2014

Μνήμη πατρός Γαβριήλ

 Αθήνα, 9 Δεκεμβρίου 2013                                      

Το Σάββατο που μας πέρασε πληροφορήθηκα, όλως τυχαίως, ότι τελέσθηκε η κηδεία του Πατρός Γαβριήλ, ηγουμένου της ιστορικής Μονής του Αποστόλου Βαρνάβα στην κατεχόμενη Σαλαμίνα της Κύπρου, ο οποίος είχε κοιμηθεί από την Πέμπτη 5 Δεκεμβρίου τ.ε.

Θα ήθελα τη βουβαμάρα και τη συγκίνησή μου να τη διαδεχθούν λίγα λόγια – φόρος τιμής στη μνήμη του πολιού, υπερήλικα, ασθενικού, ευαίσθητου Πατρός, εργάτη του Πανσθενουργού Πνεύματος του Κυρίου, του Γέροντος Γαβριήλ.

Τον γνώρισα λίγους μήνες πριν επιστρέψω από τη  Λευκωσία, το έτος 2007. Δεχόταν ταπεινά τη φιλοξενία της ιεράς Μονής Κύκκου. Το κελί του μετά την κυριακάτικη Θεία Λειτουργία, εκεί, παράπλευρα στον ιερό ναό Αγίου Προκοπίου Μετοχίου, κατακλυζόταν από ανθρώπους που τρέφονταν ακόρεστα από τη μορφή του, που ακουμπούσαν το κεφάλι τους (αοράτως) στο στέρνο του και ζεσταίνονταν από την πατρική του πραότητα και την αμετάθετη στοργή του. Ο πατήρ Γαβριήλ μετά τη Θεία Λειτουργία ήταν ένα παραδείσιο δέντρο και γύρω του συγκεντρωνόταν μία μεγάλη ομήγυρη από ετερόκλητα πρόσωπα, ηθοποιούς, καλλιτέχνες, διανοούμενους, διάσημους, άσημους, ταπεινούς, αρρώστους. Ο γέροντας δε μιλούσε πολύ, τα κεράσματα έδιναν και έπαιρναν, το κελί του ανάπνεε ζωηρά, ο κόσμος, μέσα και έξω, διαστελλόταν και συστελλόταν. Πιάναμε με τη σύζυγο μια γωνιά και κοιτούσαμε. Ο πατήρ Γαβριήλ επισκοπούσε πρόσχαρα και πονεμένα τους πάντες. Τιμούσε ιδιαίτερα τον Απόστολο Βαρνάβα, ιδρυτή της εκκλησίας της Κύπρου και δεν παρέλειπε να επισημαίνει ότι Βαρνάβας σημαίνει υιός παρακλήσεως. Ασίγαστος πόθος του, ακοίμητο όνειρό του ήταν να επανδρωθεί  πάλι το κατεχόμενο μοναστήρι του και να λειτουργήσει κανονικά. Μία φορά το μήνα επισκεπτόταν το έρημο μοναστήρι και τελούσε τη Θεία Λειτουργία συνοδίᾳ πολλών πιστών. Την 11η Ιουνίου εκάστου έτους, ημέρα της εορτής του Αποστόλου Βαρνάβα, λάμπρυνε τον σκλαβωμένο τόπο και δόξαζε την ιερά Μονή επιτελώντας πανηγυρική Θεία Λειτουργία, με τη συρροή πλήθους προσκυνητών. 

Δύο φορές τον ακολουθήσαμε σε αυτήν την επίμονη τακτική διείσδυσή του μέσα στο κράτος του Αττίλα. Θα ήθελα εδώ να αναφέρω παρεκβατικά ότι ο πατήρ Γαβριήλ προκειμένου να λειτουργήσει με ασφάλεια και να προστατευτούν οι πιστοί που τον συνόδευαν, προέβαινε σε όλες τις απαραίτητες διατυπώσεις και εξασφάλιζε από το παράνομο καθεστώς τη σχετική άδεια. Επίσης μας εφιστούσε την προσοχή στο ότι θα έπρεπε να είμαστε φιλικοί με τους πλανόδιους πωλητές που κύκλωναν τη Μονή και να ψωνίζουμε για να είμαστε πάντα καλοδεχούμενοι και να περιφρουρείται – έστω για λόγους εκμετάλλευσης από τους ντόπιους – ο ιερός τόπος. Την πρώτη φορά παρευρεθήκαμε στην πανήγυρη του Αγίου, τη δεύτερη, συνοδεύσαμε τον Πατέρα, σε μια από τις καθιερωμένες μηνιαίες επισκέψεις, για να λειτουργήσουμε το ναό που βρίσκεται έγγιστα στη Μονή, λίγο ανατολικότερα, ανεγερμένος πάνω από λαξευτό τάφο ρωμαϊκής περιόδου, που θεωρείται ότι ανήκει στον Απόστολο Βαρνάβα.  Κατά τη διάρκεια της Θείας Λειτουργίας και μάλιστα προς το τέλος της, την ιερή στιγμή κατά την οποία – αν θυμάμαι καλά – ο ιερέας εκφωνούσε «τα σα εκ των σων» μπούκαραν δέκα περίπου αστυνομικοί με πολιτικά και φώναζαν άγρια και απειλητικά να διακόψουμε τη Λειτουργία, αμέσως. Η θεία Λειτουργία όμως δεν διακόπτεται… Εκείνη τη στιγμή φάνηκε από το ιερό το σεβαστό και ευλαβικό κεφαλάκι του Γέροντα που κοίταζε τους εχθρούς με προσήνεια. Η Λειτουργία συνέχιζε και οι απειλές επαναλαμβάνονταν δριμύτερες. Είπαμε το «Πάτερ ημών», ανησυχία διάχυτη στον κόσμο αλλά και θάρρος, τα πρόσωπα των ιερέων είχαν γίνει κατακόκκινα. Μας εξώθησαν στον προαύλιο χώρο, οι ιερείς βγήκαν και αυτοί – άρον άρον – με τα δισκοπότηρα και άρχισαν να κοινωνούν τους πιστούς. Στη συνέχεια έκαναν την απόλυση και  κατέλυαν ταυτοχρόνως, ενώπιον όλων μας, υπό καθεστώς τρομερής πίεσης και βιασύνης, πλην όμως με απερίγραπτο δέος, εξασφαλίζοντας την «απρόσκοπτη» τέλεση της Θείας Λειτουργίας. Τέλος, οι άνθρωποι του ψευδοκράτους μας οδήγησαν στο χώρο στάθμευσης των λεωφορείων μας. Από εκεί, μετά από μια χρονοβόρα διαδικασία ελέγχου διαβατηρίων, αφεθήκαμε ελεύθεροι να φύγουμε. 

Κλείνοντας, θα ήθελα να αποδώσω ευχαριστιακά ένα μικρό αποτύπωμα από την ευκρινή και χαροποιό σφραγίδα που άφησε στην ψυχή μου ο Πατήρ Γαβριήλ. Μία και μόνη φορά εξομολογήθηκα σε αυτόν. Λίγο πριν την αναχώρησή μου από την Κύπρο. Είχε κλεισθεί το ραντεβού από μέρες, συνετέλεσε σε αυτό η επιμονή της γυναίκας μου. Άφησα την εργασία μου με κάποιο πρόσχημα και πήγα να τον συναντήσω. Ο Γέροντας με περίμενε σε κάποιο παρεκκλήσι, στον περίβολο του Μετοχίου, όπου εξομολογούσε. Παραμείναμε στην αρχή όρθιοι, στραφήκαμε προς το ιερό, προς Ανατολάς, ο πατήρ αρχίνισε την ακολουθία της ιεράς εξομολογήσεως. Καθίσαμε. Ο πιεστικός χρόνος είχε μείνει έξω από την πόρτα του εξομολογητηρίου. Ο Πατήρ ξεδίπλωνε την καλοσύνη, την ανοχή, την αγάπη του. Ήταν ο ίδιος ο Χριστός, ή μάλλον είχα γίνει και εγώ ο δικός του Χριστός. Με παρακάλεσε να διώξω εντελώς την κατήφεια από την ύπαρξή μου, να μην στενοχωρούμαι με τα μικρά, να έχω ελπίδα. Όταν αποχαιρετιστήκαμε μου φώναξε «το ωραίο σου χαμόγελο αυτό, να το κρατήσεις». Σύντομα τον ξαναείδα με τη σύζυγό μου στο κελί του. Ήταν η αποχαιρετιστήριά μας συνάντηση. Μας έδωσε το βίο του Αποστόλου Βαρνάβα, την ακολουθία της εορτής του και τον παρακλητικό κανόνα του, καθώς επίσης και αντίγραφο της εικόνας του Αγίου που είχε ο ίδιος αγιογραφήσει – ο πατήρ Γαβριήλ ήταν αγιογράφος – και μας έψαλε το απολυτίκιό του. Κατόπιν μας έψαλε ένα τροπάριο που μας παρακάλεσε να επαναλαμβάνουμε στην υπόλοιπη ζωής μας. Οι πρώτοι στίχοι του τροπαρίου είχαν ως εξής

«Ωφελού ή ωφέλει 

ή φεύγε τάχιστα

εξαγοράζων τον χρόνον

της επί γης βιοτής…»

Με αυτούς τους στίχους και με πολλές άλλες ευχές μας κατευόδωσε τους ανάξιους και αγράμματους και αδιόρθωτους, ενώ στεκόταν στη θύρα του κελιού του και το πρόσωπο του κοιτούσε φωτεινό και χαρούμενο πέρα από τους δικούς μας ορίζοντες.

Σε παρακαλώ πάτερ Γαβριήλ, η εκλεκτή ομήγυρή σου θα περιμένει να σηκωθείς από το νεκροκρέβατό σου, για να συναχθεί κύκλοθέν σου και να ακουμπήσει ομόψυχη στα δεξιά του στέρνου σου. Εμείς, οι απολυμένοι, τι άλλο να ευχηθούμε παρεκτός από τούτο:

Έτσι όπως μας ξεπροβόδισες, έτσι να μας καλωσορίσεις στη θύρα σου! Με το πρόσωπό σου το φωτεινό και χαρούμενο, να ατενίζει τους μακρινούς ορίζοντες!

Να εύχεσαι για όλους εμάς

που ξελογιαστήκαμε

και χαθήκαμε στις μέριμνες 

και τις κακίες τούτου του κόσμου

και να μας περιμένεις

– κατά την πίστη σου – 

εκεί

στη θύρα του μέλλοντος!

Να εύχεσαι για όλους εμάς

που σε συναντήσαμε κάποτε

στην Κύπρο

και ύστερα χαθήκαμε και πάλι... 

[Αναρτήθηκε στο περιοδικό της Πειραϊκής Εκκλησίας]