Η ιστορία των ανθρώπων έχει πάντα ένα θεολογικό αποτύπωμα και επομένως μπορεί να είναι διαφωτιστική η εξέταση της τρέχουσας σύγκρουσης μεταξύ Ανατολής και Δύσης υπό το πρίσμα του σχίσματος που χώρισε τη ρωμαϊκή εκκλησία από την ορθόδοξη πριν από πολλούς αιώνες. Ως γνωστόν, στη βάση του σχίσματος ήταν το ζήτημα του Filioque: το ρωμαϊκό δόγμα διακήρυττε ότι το Άγιο Πνεύμα εκπορευόταν από τον Πατέρα και τον Υιό (ex Patre Filioque), ενώ για την Ορθόδοξη Εκκλησία το Άγιο Πνεύμα εκπορευόταν μόνο από τον Πατέρα.
Αν μεταφράσουμε τη θεολογική γλώσσα με συγκεκριμένους ιστορικούς όρους, αυτό σημαίνει -αφ' ης στιγμής ο Υιός ενσαρκώνει τη θεία οικονομία της σωτηρίας στο επίπεδο της επίγειας ιστορίας- ότι για την ελληνορθόδοξη Ανατολή η πνευματική ζωή των πιστών δεν εμπλέκεται άμεσα στο σχέδιο της ιστορικής οικονομίας. Η άρνηση του Filioque διαχωρίζει τον ουράνιο κόσμο από τον επίγειο, τη θεολογία από την ιστορική οικονομία. Και αυτό μόνο, ανεξάρτητα από άλλους παράγοντες, μπορεί να εξηγήσει γιατί η Δύση - κυρίως στην προτεσταντική της εκδοχή- δίνει σημασία στην εξέλιξη της ιστορικής οικονομίας, κάτι εντελώς άγνωστη στον ελληνορθόδοξο κόσμο, ο οποίος φαίνεται να αγνοεί τη βιομηχανική επανάσταση και να παραμένει αγκυροβολημένος σε φεουδαρχικά πρότυπα. Ακόμα και η υπεροχή της μαρξιστικής αντίληψης της οικονομίας έναντι της πνευματικής ζωής ανταποκρίνεται, μεταφρασμένη με θεολογικούς όρους, τέλεια στο σύνδεσμο του Αγίου Πνεύματος με τον Υιό, όπως τον ορίζει το Σύμβολο της Δύσης.
Σοβαρότερες συνέπειες έχει η ανατροπή που συμβαίνει με τη Ρωσική Επανάσταση, όταν το δυτικό μοντέλο του πρωτείου της ιστορικής οικονομίας μπολιάζεται βίαια σε έναν κόσμο εντελώς απροετοίμαστο πνευματικά να το δεχτεί. Για άλλη μια φορά, από αυτή την οπτική, η αποτυχία του σοβιετικού μοντέλου και η πρόδηλη επανάκαμψη της θεολογίας στη μετασοβιετική Ρωσία μπορεί να εξηγηθεί ως επιστροφή της αφαιρεθείσας ανεξαρτησίας του Αγίου Πνεύματος, το οποίο επανευρίσκει την κεντρική θέση, που το κομμουνιστικό καθεστώς απέτυχε να εξαλείψει.
[Αναρτήθηκε στην ιστοσελίδα του εκδοτικού οίκου Quodlibet στις 20 Δεκεμβρίου 2023.]
