Η σχέση μου με την Αρμενία – προπαντός με την αρμενική γλώσσα – έχει κάτι το μύχιο και θρυλικό συνάμα. Πολλά χρόνια πριν, ο Τζιανφράγκο Κοντίνι, ένας φιλόλογος για τον οποίο έτρεφα και τρέφω την πιο μεγάλη εκτίμηση, μου είπε ότι το επώνυμο Αγκάμπεν είναι κατά βεβαιότητα αρμενικής καταγωγής. Το αρμενικό επώνυμο Αγκαμπεγκιάν θα έχει μάλλον συντμηθεί, όπως το ιταλικό επώνυμο Τζιάννι, που προέρχεται από το αρμενικό Τζιανιγκιάν. Και αυτό μου επιβεβαιώθηκε αργότερα, με κάποια χροιά περιφρόνησης, από έναν μοναχό του μοναστηριού της Νήσου των Αρμενίων στη Βενετία. Στις οικογενειακές μας παραδόσεις δεν υπήρχε η παραμικρή νύξη σε τέτοια καταγωγή και το επώνυμο – είμαστε οι μόνοι που το φέρουν στην Ιταλία – εξηγείται με άλλους και πιο φανταστικούς τρόπους, ίσως επινοημένους για να κρύψουν την εξωτική προέλευσή του.
Η ταυτότητά μου είναι επομένως διαιρεμένη, αλλά αυτό το σχίσμα μού φαίνεται ότι περιέχει μια πολύτιμη ένδειξη. Είμαι Αρμένιος; Είμαι Ιταλός; Και τι σημαίνει να είσαι Ιταλός αρμενικής καταγωγής; Όσο περισσότερο προσκολλάται κανείς σε μια γλώσσα και σε μια κουλτούρα – όπως εγώ προσκολλήθηκα όσο μπορούσα στην ιταλική– τόσο περισσότερο χρειάζεται να υπάρχει μια διέξοδος. Ίσως η αρμενική ήταν για εμένα αυτή η διέξοδος. Από πού και προς τα πού; Όχι από την ιταλική προς μια άλλη ταυτότητα πιο αυθεντική ή, χειρότερα ακόμα, προς μια γενική παγκοσμιότητα. Αλλά μάλλον προς εκείνο το αλλού που δεν νοείται, που κείται θαμμένο στον πυρήνα κάθε γλώσσας και κάθε ταυτότητας και προς το οποίο όλες οι ταυτότητες και όλες οι γλώσσες διάγουν ένα ταξίδι. Το να είμαστε Ιταλοί, να είμαστε Αρμένιοι δεν είναι μια καταγωγική αφετηρία από την οποία ξεκινάμε, είναι ένας προορισμός που μάλλον δεν θα καταφέρουμε ποτέ να φθάσουμε, αλλά προς τον οποίο αξίζει τον κόπο να αποδυθούμε σε ταξίδι. Και σε κάθε περίπτωση, όπως έχει γράψει ο ποιητής για τον Οδυσσέα, ο προορισμός είναι εκείνος που στο τέλος θα σου έχει χαρίσει το ταξίδι: «Η Ιθάκη σ’ έδωσε τ’ ωραίο ταξίδι./ Χωρίς αυτήν δεν θα ’βγαινες στον δρόμο./ Άλλα δεν έχει να σε δώσει πια.»
[Αναρτήθηκε στις 30 Νοεμβρίου 2023 στην ιστοσελίδα του εκδοτικού οίκου Quodlibet (στη στήλη Una voce).]
